موانع سیر معنوی + سرچشمه همه دستورالعمل‌های عرفانی در بیان آیت الله بهجت

موانع سلوک معنوی
(قسمت سوم)

سیر و سلوک معنوی، حرکت در راهی مستقیم است. اما در این راه، راهزنانی وجود دارند که مانع راه سالک شده و او را به مسیر انحرافی سوق می دهند و سرانجام موجب هلاکت او می گردند. با نظر به اینکه این راهزنان ممکن است در درون انسان ریشه داشته یا در بیرون از او وجود داشته باشند، می توان مهم ترین موانع سلوک را بر اساس سخنان اهل بیت علیهم السلام به دو دسته ذیل تقسیم کرد:

الف. موانع درونی و راه های برطرف کردن آنها

موانع درونی سلوک از نفس اماره نشئت می گیرد. بر این اساس، در تعالیم اهل بیت علیهم السلام نفس اماره دشمن ترین موجودات نسبت به انسان (ابن فهد حلی، 1407ق، ص 314)، منشأ هر شر و همدم هر بدی معرفی شده است که انسان را به عصیان سوق می دهد و با طاعت الهی مخالفت می کند و همنشین شیطان می باشد (مجلسی، 1403ق، ج 74، ص23). امام زین العابدین علیه السلام، در مناجات شاکرین این گونه از دست نفس به درگاه الهی شکوه می کند:

 إِلَهِی إِلَیْکَ أَشْکُو نَفْساً بِالسُّوءِ أَمَّارَه وَإِلَی الْخَطِیئَه مُبَادِرَه وَبِمَعَاصِیکَ مُولَعَه وَبِسَخَطِکَ مُتَعَرِّضَه تَسْلُکُ بِی مَسَالِکَ الْمَهَالِکِ وَتَجْعَلُنِی عِنْدَکَ أَهْوَنَ هَالِکٍ (همان، ج 91، ص 143)؛ خدایا به تو از دست نفسی شکایت می کنم که به بدی امر می کند و به خطاکاری مبادرت می کند و شیفته گناهان است و خودش را در معرض خشم تو قرار می دهد و مرا در مسیر هلاکت می راند و من را نزد تو از پست ترین هلاک شدگان قرار می هد.

بنابراین، نفس امّاره مانع صعود انسان در راه سلوک و موجب سقوط او می باشد. اهل بیت علیهم السلام برای در امان ماندن سالک از خطرات نفس اماره، ریاضت نفس در پرتو تقوای الهی را توصیه کرده اند (نهج البلاغه، 1414ق، ص 417). مهم ترین راهکارهای ریاضت نفس در احادیث عبارتند از:

1. محاسبه نفس: حساب کشیدن از نفس و سرزنش آن، از راه های مهار نفس است. سالکان طریق الهی، به محاسبه اعمالی که انجام داده اند، می پردازند (تمیمی آمدی، 1410ق، ص352). اگر عمل خیری انجام داده باشند، از خدا توفیق برای انجام طاعات بیشتر را استدعا می کنند و اگر گناهی از آنان سر زده باشد، از درگاه الهی طلب استغفار کرده، توبه می کنند و نفس خود را مورد عتاب و سرزنش قرار می دهند (کلینی، 1429ق، ج4، ص269).

2. مخالفت با نفس: راه دیگر مهار نفس، مخالفت با آن است. بدین گونه که اگر انسان در کاری بر سر دو راهی قرار گرفت، آن راهی را که مطابق خواسته نفس است،  رها کرده و راه دیگر را برگزیند (نهج البلاغه، 1414ق، ص526).

3. رعایت آداب خوردن و آشامیدن: مهم ترین این آداب، که در ریاضت نفس تأثیر بسزایی دارند، عبارتند از:

الف. اگر انسان اشتهای به غذا نداشت، از خوردن خوداری کند؛ زیرا موجب حماقت و بلاهت می گردد؛

ب. فقط در صورتی که گرسنه شد، غذا بخورد؛

ج. غذای حلال بخورد و غذا را با نام خدا شروع کند (مجلسی، 1403ق، ج 1، ص 226).

سالک باید به همراه ریاضت نفس، موانعی را که نفس امّاره در مسیر سلوک ایجاد می کند، شناسایی کرده و به درمان آنها بپردازد. مهم ترین این موانع عبارتند از:

غفلت

یکی از موانع مهم سلوک غفلت است؛ زیرا غفلت مانع از توبه و بازگشت به سوی خداست (همان، ج 91، ص142) و انسان غافل، فاقد آمادگی برای لقای الهی می باشد (همان، ج 91، ص145). ازاین رو، غفلت از خدا بزرگ ترین فساد معرفی شده است (امام صادق علیه السلام، 1400ق، ص107).

برای درمان غفلت، ابتدا باید از به خواب رفتن عقل، به خدا پناه بریم (نهج البلاغه، 1414ق، ص347). سپس ریشه های غفلت را در نفس شناسایی کنیم. غفلت ناشی از آرزوهای طولانی، حرص و تکبر می باشد که ریشه در دنیادوستی، پیروی از هوای نفس و شیطان و جاه طلبی دارد (امام صادق علیه السلام، 1400ق، ص107-108). ازاین رو، برای درمان غفلت باید تدابیر ذیل را به کار گرفت:

الف. رویگردانی از دنیا و آسایش آن و مردم دنیاطلب؛

ب. ترک عادات نادرست؛

ج. ریشه کنی شهوات با یاد دائمی خدا و ملازمت طاعت الهی و تحمل سرزنش مردم.

با پایبندی به این دستورات، مغفرت و رحمت الهی شامل حال انسان می گردد و از زمره غافلان رهایی یافته، وارد رحمت الهی شده و به سوی خدای کریم سلوک می کند (همان، ص108).

گـناه

گناهان مسیر سیر انسان به سوی خدا را مسدود می کنند؛ زیرا اولاً، گناهان حجاب میان بنده و خداوند متعال می باشند (طوسی، 1411ق، ج 2، ص583). ثانیاً، گناهان موجب مرگ قلب می گردند (مجلسی، 1403ق، ج 91، ص142). ازاین رو، انسان گناهکار در نماز، که موجب عروج او به سوی خدا و تقرب به حق است، کسل می باشد و از نعمت مناجات با خدا محروم می گردد (طوسی، 1411ق، ج 2، ص588). ثالثاً، سیر در کوی الهی روزی معنوی انسان است و پیامد گناهان، محرومیت از روزی، اعم از روزی مادی و معنوی، است (برقی، 1371ق، ج 1، ص115-116).

●━━━━━━━━●●━━━━━━━━●●━━━━━━━━●●━━━━━━━━●●━━━━━━━━●●━━━━━━━━●●━━━━━━━━●●━━━━━━━━●●━━━━━━━━●●━━━━━━━━●

ترک گناه سرچشمه جوشان همه دستور العمل ها

یکی از طلاب محترم نقل کردند : ((روزی به خدمت حضرت آیه الله بهجت رسیدم و عرض کردم: آیا می شود خودمان به این دستوراتی که از بزرگان رسیده و در کتاب ها نوشته شده ، مانند دستورات مرحوم بید آبادی عمل کنیم ؟آقا جواب دادند :  مرحوم بید آبادی و بزرگان دیگه برای اسلام زحمات بسیار کشیدند ، ولی هر کدام از راه خاصی افراد را به سوی خدا می بردند ، ولی من را هم  این است که این دستور العمل فقط در یک چیز جمع شده ، در یک کلمه خیلی کوچک ، خیلی کوچک ، و آن ((ترک گناه )) است ، ولی فکر نکن ترک گناه چیز ساده ای است گاهی خیلی مشکل است . و تمام دستورات خودشان بعداً می آید. ترک گناه مثل چشمه  ای است که همه چیز را خود به دنبال دارد ، شما گناه را ترک کنید دستورات بعدی و عبادات دیگر خود به خود به سمت شما می آید .))

یکی از طلاب با تقوا نیز می گفت : ((به خدمت حضرت آیه الله بهجت رسیدئم و  عرض کردم : دستوری به من بفرمایید . آقا فرمود: گناه نکن . عرض کردم : آقا دیگه من با این سن و سال بالا که مرتکب گناه نمی شوم ، یک ذکری ، دستوری  دیگر به من  بدهید . آقا فرمود : بگویم دیروز در منزل چکار کردی ؟ عرض کردم: بگویید . همین که آقا گفت من خوشکم زد و با خداحافظی ، سریعاً از محضر ایشان ددور شدم.))البته باید توجه داشت گناه هر کس متناسب با خودش است و ممکن است بعضی از کار ها برای برخی گناه محسوب نشود . گاهی خود آقا می فرمودند : ((خیال می کنیم خیلی چیز ها گناه نیست ، و حال اینکه نگاه تند به مطیع ، و نگاه محبت آمیز به عاصی خود گناه است که شاید ما گناه نشماریم .))
- با خدا باش و پادشاهی کن - http://shoghevasl.parsiblog.
#عرفان_ترک_گناه
@sserfan


برچست ها :